انسانى محروم مىماند ، دو طريق معين و مقرر است : يكى طريقه اهل استدلال و تحصيل معرفت يقينى از طريق برهان و نظر ، بر اين طريقند حكما و محققان اسلامى . حكماى اسلامى از احكام مربوط به مبدأ و معارف الهى قهرا متأثر شده‌اند ولى بحث آنها صرفا روى مداليل اخبار و روايات نبوده است . حكما ناگزير از تعرض بمبانى عرفاى اسلام بودند . اوائل مسائل عرفانى را بباد تمسخر مىگرفتند . ازآنجائىكه انسان ناگزير است از قبول برخى از مسائل عرفانى ، در نتيجهء ذوق سليم و فهم مستقيم ، كثيرى از عقايد عرفا در افكار اهل نظر رسوخ نمود ، و كم‌كم دانشمندانى در بين حكماى اسلامى و سالكان مسالك برهان و پيروان نظر و فكر و تابعان براهين پيدا شدند كه بوسيلهء آشنائى كامل بعرفان ، برخى از مسائل عرفانى را پذيرفتند و با براهين عقلى وفق دادند . در بين متأخرين از حكما ، ملا صدراى شيرازى با آنكه در دامن حكيمى مشّايى « مير محمد باقر داماد » پرورش يافته بود ، بواسطهء نبوغ كامل و ذهن وقّاد و استعداد بىنظيرى كه داشت بمسائل عرفانى « 1 » توجه خاصى پيدا نمود . ملا صدرا بواسطهء تبحر تام در حكمت نظرى مشائى و احاطهء كامل به حكمت اشراق و تسلط بمبانى عرفا ، طريقهء خاصى را در فلسفه اختيار كرد و معجونى از مشارب مختلف فراهم نمود . و در واقع بين مسالك مختلف ، صلح و آشتى پايدارى ايجاد نمود . در نتيجهء ابتكار او نزاعهائى كه قبل از او در بين عرفا و اهل نظر وجود داشت مرتفع گرديد . « 2 »

--> ( 1 ) . ما در كتب و رسائل خود كثيرى از مبانى ملا صدرا را تحقيق و نحوهء تأثير او را از افكار عرفانى بيان كرده‌ايم و در مقدمهء كتاب « شواهد » ، مطالبى تازه در اين زمينه نوشته‌ايم كه به نظر اهل فن خواهد رسيد . ( 2 ) . شرح ملا صدرا بر « هدايهء اثير الدين ابهرى » و تعليقات او بر « شفاى شيخ رئيس » و حواشى او بر « حكمت الاشراق سهروردى » و تفسير بر قرآن مجيد ، بهترين دليل بر مدعاى ما است . او در فلسفه نظرى و فلسفه اشراق و تصوف تبحر داشته ، بلكه در جميع اين فنون استاد بىنظيرى بوده است . و امام او را يكى از اكابر اهل مكاشفه مىداند و مرحوم آقا محمد رضا از وى به قائدنا و مرشدنا ، تعبير كرده است